Tükenmişlik Sendromu Nedir?
Tükenmişlik sendromu (burnout), Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-11 sınıflandırmasında "kronik iş yeri stresinin başarılı şekilde yönetilememesinden kaynaklanan bir sendrom" olarak tanımlanmış mesleki bir tükenme tablosudur. ICD-11 tükenmişliği üç temel boyutla karakterize eder: enerji tükenmesi veya kronik bitkinlik, işten zihinsel olarak uzaklaşma veya işe karşı negatif tutumlar geliştirme ve mesleki etkililikte azalma.
Tükenmişlik, klinik düzeyde depresyondan farklı bir tablodur; ICD-11 tükenmişliği yalnızca "mesleki bağlam" içinde tanımlanır ve diğer yaşam alanlarına yayılmış genelleşmiş bir yorgunluk veya çökkün duygudurum tükenmişlik tanısı yerine majör depresif bozukluk değerlendirmesini gerektirir. Türkiye'de sağlık çalışanları, eğitimciler, finans ve hukuk profesyonelleri ile çağrı merkezi çalışanlarında tükenmişlik yaygınlığı yüzde otuz ile elli aralığında bildirilmektedir.
Klinik Psikolog Duygu ENGİN'in Çanakkale İsmetpaşa ofisinde tükenmişlik tablosuyla başvuran yetişkin danışanlarla Bilişsel Davranışçı Terapi, farkındalık temelli stres azaltma (MBSR) bileşenleri ve değer odaklı yaşam çalışması çerçevesinde bireysel psikoterapi süreci yürütülmektedir. Süreç çoğunlukla 12-20 seans aralığında belirgin enerji geri kazanımı ve iş ilişkisinde sürdürülebilir yeniden yapılanma sağlar.
Belirtiler
Bilişsel
- Yetersizim düşünceleri
- Hiçbir şey değişmeyecek çaresizlik
- İşe yönelik anlam kaybı
- Konsantrasyon güçlüğü
- Mükemmeliyetçi standartlar
Bedensel
- Sürekli yorgunluk
- Uyku düzeni bozulması
- Baş ağrıları
- Sindirim sorunları
- Bağışıklık zayıflığı
Davranışsal
- İşe geç gitme
- Sosyal etkinliklerden geri çekilme
- İş arkadaşlarına karşı sabırsızlık
- Hobi kaybı
- Alkol veya kafein artışı
Nedenleri
Biyo-Psiko-Sosyal Model
Tükenmişliğin biyolojik düzlemde temel mekanizması kronik stres yanıtının düzensizlenmesidir. Uzun süreli kortizol yükselişi, uyku düzeninde bozulma, kronik enflamasyon ve enerji metabolizmasında değişimler tabloyla ilişkilendirilmektedir. Bedensel düzeyde kronik bitkinlik, baş ağrısı, gastrointestinal güçlükler ve immün sistem zayıflaması sık görülen eşlik eden belirtilerdir.
Psikolojik düzlemde mükemmeliyetçilik, kendini eleştirme, "kendini feda etme" ve "yüksek standartlar" gibi şema örüntüleri tükenmişlik için belirleyici risk taşıyıcıları olarak tanımlanmaktadır. İşten zihinsel olarak ayrılamama, sürekli erişilebilirlik baskısı ve kişilerararası sınır koyma güçlüğü, sürecin yerleşmesinde merkezi psikolojik mekanizmalardır.
Sosyal ve çevresel düzlemde Maslach ve Leiter'in 2016 modeline göre altı işyeri faktörü tükenmişlik için zemin hazırlar: aşırı iş yükü, kontrol eksikliği, yetersiz ödüllendirme, adaletsizlik, sosyal destek eksikliği ve değer çatışması. Türkiye iş kültüründe uzun çalışma saatleri, esnek olmayan hiyerarşi ve düşük özerklik tükenmişlik için raporlanmış başlıca yapısal risk faktörleridir.
Tedavi Yöntemleri
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)
Tükenmişlik tablosunda işlevsel olmayan otomatik düşüncelerin (örneğin "her şeyi mükemmel yapmazsam değersiz olurum"), aşırı çalışma davranış örüntülerinin ve kişilerararası sınır koyma güçlüklerinin ele alındığı temel yaklaşımdır. Klinik Psikolog Duygu ENGİN'in Çanakkale ofisinde uygulanan BDT süreci; bilişsel yeniden yapılandırma, davranışsal aktivasyon (iş dışı haz veren etkinliklerin sürece dahil edilmesi) ve atılganlık eğitimi bileşenleriyle yapılandırılır.
Farkındalık Temelli Stres Azaltma (MBSR) Bileşenleri
Kabat-Zinn tarafından 1990'da geliştirilen farkındalık temelli yaklaşımın bileşenleri, tükenmişlikte stres yanıtının yeniden düzenlenmesine ve şimdiye dönük dikkatin geri kazanılmasına katkı sunar. Beden tarama, farkındalıklı nefes ve farkındalıklı hareket egzersizleri seans içeriğine entegre edilir.
Şema Terapi
Çocukluk dönemine uzanan "yüksek standartlar", "kendini feda" ve "kusurluluk" şemalarının belirleyici olduğu kronik tükenmişlik tablolarında entegre yaklaşım olarak uygulanır. Klinik Psikolog Duygu ENGİN'in Çanakkale ofisindeki klinik uygulamasında Şema Terapi, standart BDT sürecine yetersiz yanıt görülen veya tekrarlayıcı tükenmişlik öyküsü bulunan vakalarda tercih edilir.
Çanakkale'de Tükenmişlik Sendromu Tedavisi
Çanakkale İsmetpaşa Mahallesi'ndeki klinik psikoloji ofisinde sağlık çalışanları, akademisyenler, eğitimciler, mühendisler, hukukçular ve serbest meslek mensubu yetişkin danışanlarda tükenmişlik tablosu üzerine bireysel psikoterapi süreci yürütülmektedir. Klinik yaklaşım, kanıt tabanlı BDT protokolü ile farkındalık temelli bileşenlerin entegrasyonu çerçevesinde yapılandırılır.
Klinik Psikolog Duygu ENGİN, kronik tükenmişlik tablolarında çocukluk döneminde biçimlenen mükemmeliyetçilik ve kendini feda örüntülerinin belirleyici olduğu vakalarda Şema Terapi yaklaşımını entegre etmektedir. Tükenmişliğe eşlik eden majör depresif bozukluk veya uyku bozukluklarında Çanakkale'deki psikiyatri uzmanlarıyla eş zamanlı değerlendirme yapılır.
Çanakkale'de tükenmişlik için psikolog desteği arayışındaki yetişkinler, Bireysel Terapi sayfasından klinik kapsam ve sürecin tipik akışı hakkında ayrıntılı bilgiye ulaşabilir. Randevu talepleri web sitesindeki iletişim formu, telefon veya WhatsApp üzerinden iletilebilir.
Kaynaklar
- WHO (2019). ICD-11: Burnout — bağlantı
- Maslach & Leiter (2016). Understanding the burnout experience
- Ahola K. et al. (2017). Interventions to alleviate burnout symptoms
- Kabat-Zinn J. (1990). Full Catastrophe Living (MBSR)
Son güncelleme:
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve profesyonel psikolojik destek yerine geçmez. Yaşadığınız durumla ilgili tıbbi tavsiye için bir uzmanla görüşmeniz önerilir.
