Yas Süreci ve Uzamış Yas Bozukluğu Nedir?
Yas, bir yakını kaybetmenin ardından ortaya çıkan ve kayıp gerçeğine uyum sağlamayı içeren psikolojik bir süreçtir; yas başlı başına bir patoloji değildir. Akut yas dönemi, kayıp sonrası ilk altı ay içinde yoğun özlem, hüzün, ağlama, uyku ve iştah düzeninde değişiklikler, konsantrasyon güçlüğü ve sosyal işlevsellikte geçici azalmayla seyreder. Bu tepkiler kültürel ve bireysel değişkenliğin geniş bir yelpazesinde normal olarak değerlendirilir.
Uzamış yas bozukluğu, DSM-5-TR'de 2022 itibarıyla resmi tanı kategorisi olarak yer alan ve yetişkinler için kayıptan en az on iki ay sonra, çocuk-ergenler için altı ay sonra hâlâ yoğun özlem, kayıp etrafında zihinsel meşguliyet, kimlikte parçalanma, duygusal numbness ve sosyal-mesleki işlevsellikte anlamlı bozulma ile karakterize klinik bir tablodur. Toplum tabanlı çalışmalarda yas geçiren bireylerin yaklaşık yüzde yedi ila on beşinde uzamış yas bozukluğu gelişmektedir.
Klinik Psikolog Duygu ENGİN'in Çanakkale İsmetpaşa ofisinde kayıp süreci ve uzamış yas bozukluğu başvurularında Boelen ve arkadaşlarının (2007) yas için Bilişsel Davranışçı Terapi protokolü ile Stroebe ve Schut'un (1999) çift süreç modeli çerçevesinde bireysel psikoterapi süreci yürütülmektedir. Süreç çoğunlukla 16-24 seans aralığında kayıpla ilişkili işlevsellikte belirgin iyileşme sağlar.
Belirtiler
Bilişsel
- Kaybedilen kişiyi düşünmeden geçen anın olmaması
- Suçluluk düşünceleri
- Kayıp olmadan hayatın anlamsız geleceği inancı
- Bellek ve konsantrasyon güçlüğü
Bedensel
- Yorgunluk, halsizlik
- Uyku güçlüğü
- İştah değişiklikleri
- Göğüste sıkışma hissi
- Açıklanamayan ağrılar
Davranışsal
- Sosyal geri çekilme
- Eskiden hoşlanılan etkinliklerden vazgeçme
- Mezar/mekân ziyaretine takıntı veya tam kaçınma
- İş ve sorumluluklarda performans düşüşü
Nedenleri
Biyo-Psiko-Sosyal Model
Yas tepkisinin biyolojik düzleminde stres yanıtının düzensizlenmesi, uyku-uyanıklık döngüsünde değişiklikler, kortizol salınımında düzensizlikler ve immün sistem aktivitesinde azalma ortaya çıkar. Uzamış yas bozukluğu vakalarında bu nörobiyolojik tepkilerin akut yastan daha uzun süreyle devam ettiği, kronik enflamasyon belirteçlerinin yükseldiği gözlenmektedir.
Psikolojik düzlemde uzamış yasın belirleyici risk faktörleri arasında kayıpla ilişkili işlevsel olmayan bilişler (örneğin "ben de onunla birlikte ölmeliydim", "yas tutmazsam onu unuturum"), kaçınma davranışları, kayıp gerçeğinin kabullenilmesinde zorlanma ve kayıp etrafındaki kimliğin yeniden yapılandırılmasındaki güçlükler yer alır. Stroebe ve Schut'un (1999) çift süreç modeline göre yas, "kayıp odaklı" ve "yeniden yapılanma odaklı" iki süreç arasında salınımı gerektirir; bu salınımda tek bir kutupta sıkışma uzamış yasla ilişkilendirilmektedir.
Sosyal ve çevresel düzlemde ani veya travmatik kayıp (intihar, trafik kazası, cinayet), genç yaşta kayıp, eş kaybı, sosyal destek ağının zayıflığı, kayıpla baş başa kalma (örneğin tek başına yaşayan bireyler) ve kayıp sonrası ekonomik veya sosyal stres uzamış yas için belirleyici risk faktörleridir. Yakın bir kişiyi pandemi döneminde kaybedenler için yas ritüellerinin kısıtlanması ek bir risk taşıyıcısı olarak raporlanmaktadır.
Tedavi Yöntemleri
Yas için Bilişsel Davranışçı Terapi (CBT for Grief)
Boelen ve arkadaşlarının (2007) geliştirdiği kanıt tabanlı yaklaşım, uzamış yas bozukluğunun psikoterapötik tedavisinde en geniş ampirik desteğe sahip protokoldür. Klinik Psikolog Duygu ENGİN'in Çanakkale ofisinde uygulanan süreç; kayıpla ilişkili işlevsel olmayan bilişlerin yeniden yapılandırılması, kaçınma davranışlarına in vivo maruz bırakma ve kayıbın anlamlandırılması üzerine yapılandırılır.
Çift Süreç Modeli Çerçevesinde Klinik Yaklaşım
Stroebe ve Schut'un (1999) çift süreç modeli, yas çalışmasında "kayıp odaklı" (kayıp gerçeğinin işlenmesi) ve "yeniden yapılanma odaklı" (yaşamın yeniden örgütlenmesi) süreçler arasında esnek salınımı destekler. Klinik Psikolog Duygu ENGİN'in Çanakkale ofisindeki klinik uygulamasında bu model, terapinin yapısı ve seans içeriğinin organizasyonunda yönlendirici çerçeve olarak kullanılır.
Şema Terapi (Karmaşık Vakalar İçin)
Erken çocukluk dönemi kayıp öyküsü, çoklu kayıp veya kayıp öncesi kişilik düzeyinde örüntülerin baskın olduğu karmaşık vakalarda Şema Terapi yaklaşımı entegre edilir. Klinik Psikolog Duygu ENGİN'in Çanakkale klinik uygulamasında bu yaklaşım, standart yas protokolüne yetersiz yanıt görülen tablolarda tercih edilir.
Çanakkale'de Yas Süreci ve Uzamış Yas Bozukluğu Tedavisi
Çanakkale İsmetpaşa Mahallesi'ndeki klinik psikoloji ofisinde kayıp süreci ve uzamış yas bozukluğu başvurularında yetişkin danışanlarla bireysel psikoterapi süreci yürütülmektedir. Klinik yaklaşım, Boelen ve arkadaşlarının (2007) yas için BDT protokolü ile Stroebe ve Schut'un (1999) çift süreç modeli çerçevesinde yapılandırılmıştır.
Klinik Psikolog Duygu ENGİN, ani veya travmatik kayıp, çoklu kayıp veya kayıp öncesi kişilik düzeyinde örüntülerin baskın olduğu karmaşık vakalarda Şema Terapi yaklaşımını entegre etmektedir. Kayıba eşlik eden majör depresif bozukluk veya travma sonrası stres bozukluğu tablolarında Çanakkale'deki psikiyatri uzmanlarıyla eş zamanlı değerlendirme yapılır.
Çanakkale'de yas ve kayıp süreci için psikolog desteği arayışındaki yetişkinler, Bireysel Terapi sayfasından klinik kapsam ve sürecin tipik akışı hakkında ayrıntılı bilgiye ulaşabilir. Randevu talepleri web sitesindeki iletişim formu, telefon veya WhatsApp üzerinden iletilebilir.
Kaynaklar
Son güncelleme:
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve profesyonel psikolojik destek yerine geçmez. Yaşadığınız durumla ilgili tıbbi tavsiye için bir uzmanla görüşmeniz önerilir.
